“Eğriyi Düzleştirmek”: Epidemiyolojik Yansımalar

20 Mayıs, 2020
Koronavirüs (COVID-19) ülkemizde hızlı bir şekilde büyümektedir. Bundan dolayı "eğriyi düzleştirmek" çok önemlidir, ki bu virüs ile başa çıkabilelim. Bu yazımızda size bir epidemiyolojik eğrinin ne olduğundan, ve bunu durdurmanın ne anlama geldiğinden bahsedeceğiz.

“Eğriyi düzleştirmek” terimi son zamanlarda haberleri ve medyayı etkisi altına almış durumda. Bu virüsün yayılmasını durdurmak konusundaki ilk savunma hattımız virüsün hızla büyümesine engel olmaya çalışmak. Bundan dolayı, son ayda bu kadar sert önlemler alınıyor.

COVID-19 dünyanın her yerindeki pek çok sağlık sistemini etkiliyor. Bu büyümenin ne anlama geldiğini öğrenmemiz gerekiyor ki onunla mücadele edebilelim.

Vaka sayısı yüksek kalmaya devam etse dahi, sağlık kuruluşlarının en az enfekte olduğu için kabul ettikleri kişi sayısı kadar kişiyi taburcu edebilmeleri, sağlık sisteminin üzerindeki yükü büyük ölçüde azaltıyor.

Bu sözleri daha önce birçok kez duyduk: en büyük tehlike ölüm değil, virüsün ne kadar hızlı yayıldığı, ve kamu sistemlerini çökertme riski. Bundan dolayı, bu virüsün büyüme eğrisini, ve buna nasıl uygun şekilde tepki verilebileceğini anlamak zorundayız.

Bu konuda ne biliyoruz? Bu yazı COVID-19 eğrisinin ne olduğu konusuna, ve bunun büyümesinin yarattığı yansımalara daha derinden bakacak. Hadi bunların ne demek olduğunu öğrenelim!

Epi Eğrisi ve Vaka Temsilleri

Koronavirüs istatistikleri.
Epidemiyolojik eğriler enfeksiyonların yayılım örüntüleri, izole vakalar, inkübasyon süreleri ve daha fazlası hakkında bizlere bilgi sağlar.

Bir epidemiyolojik eğri ya da epi eğrisi, hastalığın ortaya çıktığı tarihlere dayanarak hazırlanan, epidemik vaka sayısının grafiksel bir temsilidir. Bu eğri bize şu konularda bilgi sağlar:

  • Salgının yayılma örüntüsü
  • Salgının büyüklüğü
  • İzole vakalar
  • Zaman içindeki eğilim
  • Maruz kalma süresi ve inkübasyon süresi

COVID-19’a karşı verilen savaşta çok önemli bir şey de, şüphesiz ki virüsün bulaştığı ilk anı tanımlayabilmektir. Bunu yapmak için epi eğrisinde gösterilen maruz kalma süresini görmek elzemdir.

Ne yazık ki, şu an bunun için çok geç kalmış durumdayız. Virüs Şubat ayının sonunda yayılmaya başladı. Yetkililer sert önlemleri yürürlüğe koyduğu noktada binlerce hasta halihazırda inkübasyon dönemindeydi.

Bundan dolayı, Valencia Politeknik Üniversitesi (UPV) profesörü Joan C. Micó’nunki gibi takip makaleleri virüsün 6 Nisan’da zirve noktasına çıkacağını tahmin etti.

Bu yazımız da ilginizi çekebilir: Koronavirüs Mutasyonu

Gompertz Eğrisi: COVID-19’u Durdurma Umudu

Gompertz eğrisi ya da Gompertz fonksiyonu bir matematiksel model türüdür. Bu herhangi bir zaman diliminin başında ve sonunda daha yavaş olan bir büyümeyi tanımlayan bir sigmoid (uzun S-şekilli) bir fonksiyondur.

İnsan ölümlerini tanımlamak bu fonksiyonun orijinal işleviydi. Şimdi ise birçok epidemiyolog bu fonksiyonu kullanıyor. Fonksiyona özellikle COVID-19’un büyümesini küresel düzlemde görebilmek için başvuruluyor:

  • İlk düzleşme bir dizi tespit edilmiş izole vakalara karşılık gelir. Diğer enfekte olan tüm insanlar inkübasyon süresindedir.
  • Sonrasında bu değerler ani bir şekilde yükselir ve eğrinin yüksek “S” kısmını uzatır. Bu noktada, ilk aşamada virüsün inkübasyon süresinde olduğu insanlar da, yeni enfekte olan insanlar da tespit edilir. Bu büyüme çok büyüktür, zaman içerisinde de daha hızlı büyümeye devam eder.
  • Alınan önlemlerin önemli bir rol oynadığı nokta burasıdır. Üstel büyüme sonsuz olamaz ancak en kötü senaryoda, %100 enfeksiyon oranına ulaşılması ile yavaşlar. Kişisel izolasyon ve hızlı tespit eforları eğrinin aşırı büyümesini düzleştirmelidir. Sokakta enfeksiyona maruz kalabilecek insan olmadığı için, mantıksal olarak, hastalığın yayılma örüntüsü normal bir durumda olduğu gibi olamaz.

Bu yazımızı da okuyun: Koronavirüs Ölüm Oranı Risk Faktörleri

Eğriyi Düzleştirmek Sona Gelindi Demek Değildir

Koronavirüs eğrisini gösteren bir çizim.
Eğriyi düzleştirmek hastalığın sonunun geldiğini göstermez. Ne yazık ki, her şey stabil hale gelse bile, insanlar hala koronavirüs dolayısıyla hastalanıp ölmeye devam edecektir.

Vaka ve ölüm eğrisini durdurmak hastalık ile savaşmanın ilk adımıdır ama bu sona gelindiğini göstermez. Yeni hastalar ortaya çıkmaya devam edecektir, ve ne yazık ki, ölümler de gerçekleşecektir.

Epidemiyolojik çalışmaların vizyonu bireysel bir seviyede değil, küresel bir seviyededir: daha şimdiden birçok yerde vaka sayılarının ölüm sayılarını stabilize ediyor olması iyi bir haberdir, ancak sayılar hala çok yüksektir.

Durum bir kere stabilize olduktan sonra, bu üstel eğri bir Gompertz eğrisine dönüşür ve durumun en kötü hali bitmiş olabilir. Ancak bariz olan bir şey vardır: hastalığın büyümesi yavaşlasa bile, virüsün kısa vadede dünya üzerinden tamamen silinmesi pratik anlamda imkansızdır.

Bu pandeminin sonunda (evet, sonu gelecek) hala COVID-19 vakaları olmaya devam edecek, ancak hastaneler bu vakaları normal bir şekilde işleyen bir sağlık sistemi ile çok daha kapsamlı bir şekilde tedavi edebilir hale gelecekler.

  • Función de Gompertz. (s.f.). En Wikipedia. Recuperado el 31 de marzo de 2020 de https://es.wikipedia.org/wiki/Funci%C3%B3n_de_Gompertz
  • COVID-19: Curvas epidémicas. (13 de marzo 2020). En Instituto de Salud Global de Barcelona (ISGlobal). Recuperado el 31 de marzo de 2020 de https://www.isglobal.org/-/covid-19-epidemiological-curves#
  • Torok, M. (2005). Curvas Epidémicas. FOCUS on Field Epidemiology En Español, 1(5), 7. Retrieved from https://nciph.sph.unc.edu/focus/vol1/issue5/1-5EpiCurves_espanol.pdf%0Ahttps://cphp.sph.unc.edu/focus/vol1/issue5/1-5EpiCurves_espanol.pdf