León Tolstoy: “Sadelik, iyilik ve doğruluğun olmadığı yerde büyüklük de yoktur”

Bu cümle, Tolstoy’un ünlü eseri Savaş ve Barış ’ta yer almaktadır. Bu söz, karakterlerini gözlemleyen bir anlatıcıdan gelmektedir; bu karakterlerin çoğu şöhret, takdir ya da güç arayışına kapılmış durumdadır.

Yazarın vurguladığı nokta, bu tür arzuların etik bir içerik barındırmadığında, yakından incelendiğinde hemen parçalanan bir ihtişam görüntüsü yarattığıdır.

Bu cümlenin ardında bıraktığı soru, nasıl daha çok hayranlık uyandırılacağı değil, birinin bunu görüp görmemesi ya da takdir edip etmemesinden bağımsız olarak, yapılanların gerçek bir ağırlığa sahip olması için nasıl davranılması gerektiğidir.

Tolstoy’un sözüne göre sadelik ne anlama gelir?

Tolstoy, maddi yoksulluktan ya da karmaşıklığa vazgeçmekten bahsetmiyor. Tanımladığı sadelik, niyetin netliğiyle ilgilidir. Bu, gereksiz yapaylık katmanları olmadan işleri yapmak, doğrudan iletilebilecek şeyleri karmaşıklaştırmadan, sürekli bakım gerektiren bir imaj oluşturmadan hareket etmekten ibarettir.

Uygulamada bu, dinleyiciden üstün görünmeye gerek duymadan bir şeyi açıklamaya ya da kimse tebrik etmesek bile bir işi iyi yapmaya benzer. Ayrıca, cehaleti onu gizleyen sözlerle örtbas etmek yerine, bir şeyi bilmediğini kabul etmek anlamına da gelir.

Sınırlardan vazgeçmeyi gerektirmeyen iyilik ne demektir?

Tolstoy’un savunduğu iyilik, hoşgörü ya da muhakeme eksikliği değildir. Kendi eylemlerinin, bunlara maruz kalan insanlar üzerindeki etkisini dikkate almaya istekli olmaktır.

Bu, her konuda taviz vermek ya da her türlü rahatsızlığı önlemek anlamına gelmez; gerektiğinde söylenmesi gerekeni söylemeyi içerir, ancak bunu aşağılama amacı gütmeden yapmayı gerektirir.

Dürüst olmakla acımasız olmak arasındaki fark, sadece mesajın içeriğine değil, onu iletme niyetine de bağlıdır.

Mazeretlere sığınmak yerine bir hatayı kabul etmek, tanık olmayan küçük bir sözü yerine getirmek, takdir beklemeden yardım etmek, Tolstoy’un bir kişinin gerçek karakterini ortaya çıkaran küçük jestler olarak gördüğü davranışlardır.

Zulümsüz gerçeklik ne demektir?

Gerçek, hiçbir ifade biçimini haklı çıkarmaz. Doğru bir şeyi gereksiz yere incitici bir şekilde söylemek mümkündür ve bu, onu ne daha doğru ne de daha yararlı kılar.

Tolstoy’un değer verdiği dürüstlük, sözlerin etkisiyle ilgili sorumluluktan kaçmak için “ben her zaman düşündüğümü söylerim” diyerek haklı gösterilen türden bir dürüstlük değildir. Aksine, bu dürüstlük, durumun gerçekliğiyle yüzleşirken aynı zamanda bu gerçekliğin karşısındakine nasıl ulaştığına da özen gösteren bir tutumdur.

Günlük hayatta bu, bir sorunu suçlamaya dönüştürmeden net bir şekilde ortaya koymak ya da farklı düşünen birini küçümsemeye gerek kalmadan kendi görüşünü savunmak anlamına gelebilir.

Üç kriter, ahlaki bir duruş değil, bir filtre olarak

Tolstoy’un bu sözü, başkalarını yargılamak için değil, kendi davranışımızı gözden geçirmek için yararlıdır. Bu üç kriter —sadelik, iyilik, doğruluk— harekete geçmeden önce veya sonra kendimize sorabileceğimiz sorular işlevi görür: Bunu gereğinden fazla karmaşıklaştırıyor muyum? Bunun alıcı üzerinde yaratacağı etkiyi dikkate alıyor muyum? Dürüst mü davranıyorum, yoksa olanları kendime uygun bir şekilde mi yorumluyorum?

Bu değerlendirme küçük kararlar için de geçerlidir: birisini nasıl uyardığımız, kamu önünde söylediklerimizle kimse bakmıyorken yaptıklarımız arasındaki tutarlılık, bir şeyin ters gittiğini kabul etmeye istekli olmak ve bunu kendini savunmaya dönüştürmemek.

Tolstoy’un Savaş ve Barış’ta anlattığı büyüklük, görünür başarılarla ya da bunların getirdiği takdirle ölçülmez. Bu, yapılanlar ile bunun alıcılar üzerinde bıraktığı etki arasındaki tutarlılıkla ölçülür; özellikle de kimse izlemediğinde.