Epiktetos: “Olayları oldukları gibi kabul et”

“Olayların istediğin gibi olmasını bekleme. Onları oldukları gibi kabul et.” Bu, Epiktetos’a atfedilen en tanınmış sözlerden biridir ve aynı zamanda stoacılığın ruhunu en iyi özetleyen sözlerden biridir. Kısacası, bu söz basit ama zorlu bir fikri ortaya koyar: Acıların büyük bir kısmı, gerçekliğin beklentilerimize tam olarak uymasını sağlamaya çalıştığımızda ortaya çıkar.

Hayal kırıklıkları genellikle planlar değiştiğinde, insanlar beklediğimizden farklı davrandığında ya da sonuçlar hayal ettiğimiz gibi olmadığında ortaya çıkar. Bu eğilime karşı filozof, günümüzde de geçerliliğini koruyan bir alternatif önerir: Bizim kontrolümüz dışında olanı kabul etmek ve dikkatimizi kararlarımız, alışkanlıklarımız ve eylemlerimizle etkileyebileceğimiz şeylere yöneltmek.

Epiktetos’un bu sözü gerçekte ne anlama geliyor?

Epiktetos’un bu sözünün ne anlama geldiğini anlamak için, sıkça görülen bir yanlış anlaşılmayı açıklığa kavuşturmak gerekir. Gerçeği kabul etmek, boyun eğmek ya da hayata karşı pasif bir tutum benimsemek anlamına gelmez. Stoacılık, hedeflerden vazgeçmeyi ya da koşulları iyileştirmeye çalışmayı bırakmayı önermez. Önerdiği şey, halihazırda gerçekleşmekte olan ve kontrolümüz dışında kalan şeylere karşı mücadele etmeyi bırakmaktır.

Bu fikir, hayata uygulanan stoik felsefenin temel direklerinden biri olan “kontrol ikilemi” ile ilgilidir. Bu bakış açısına göre, kararlarımız, tutumlarımız ve çabalarımız gibi bize bağlı olan şeyler olduğu gibi, hava durumu, başkalarının görüşleri, geçmiş ya da pek çok dışsal sonuç gibi bize bağlı olmayan şeyler de vardır.

Bu iki kategoriyi birbirinden ayırt etmeyi öğrendiğimizde, duygusal yıpranmanın büyük bir kısmı ortadan kalkar. Kaçınılmaz olanı değiştirmek için enerji harcamak yerine, mevcut koşullara mümkün olan en iyi şekilde yanıt vermeye odaklanabiliriz. Bu, Epiktetos’un en önemli öğretilerinden biridir ve içsel sükûnetin önemli bir kaynağıdır.

Neden kontrol edemediğimiz şeylere karşı mücadele etmeye devam ediyoruz?

Günlük endişelerimizin büyük bir kısmı, kontrolümüz dışında olan unsurları kontrol etme arzusundan kaynaklanır. Beklenmedik bir gecikme, hiç gelmeyen bir cevap, başkalarının aldığı bir karar ya da beklenen sonucu vermeyen bir iş projesi, her şeyin planladığımız gibi gelişmesi gerektiğini düşündüğümüzde hayal kırıklığına neden olabilir.

Sorun genellikle sadece olayın kendisi değil, ona karşı gösterdiğimiz direncidir. Gerçekliğin farklı olması gerektiği konusunda ne kadar ısrar edersek, o kadar fazla duygusal gerginlik yaşarız. Bu nedenle stoacılık ve kabullenme birbiriyle çok yakından ilişkilidir: Bir olguyu kabullenmek, onu onaylamak ya da bundan zevk almak anlamına gelmez; bunun varlığını kabul ederek, inkâr yerine net bir zihinle hareket edebilmektir.

Beklentileri yönetmek de bu konuda etkili olur. Her ayrıntıyı kontrol etmeyi umduğumuzda, herhangi bir beklenmedik durum bir tehdit gibi görünür. Oysa kontrol edemediğiniz şeyleri kabul etmek, belirsizlikle daha esnek bir ilişki kurmanıza olanak tanır ve daha istikrarlı bir iç huzur ve kabullenme hissi sağlar.

Stoacılığı günlük hayata nasıl uygulayabiliriz?

Stoacılığa göre yaşamak isteyenlerin radikal değişiklikler yapmasına gerek yoktur. Basit bir uygulama, herhangi bir sorunla karşılaştığınızda kendinize şunu sormaktır: “Bu bana bağlı mı, değil mi?”. Cevap hayırsa, belki de mücadeleyi bırakmanın zamanı gelmiştir. Bize bağlıysa, o zaman harekete geçebiliriz.

Bir başka yararlı öneri de tepki vermeden önce biraz mesafe koymaktır. Bir mesaja, eleştiriye veya rahatsız edici bir duruma yanıt vermeden önce kısa bir ara vermek, bakış açınızı yeniden kazanmanıza yardımcı olur. Stoikçiler, duygusal özdenetimin duyguları bastırmak değil, duyguların eylemlerimizi otomatik olarak yönlendirmesini önlemek olduğunu düşünürlerdi.

Sonuçtan ziyade sürece odaklanmak da değerlidir. Bir iş görüşmesine hazırlanmayı kontrol edebiliriz, ancak işe alım kararını veren kişinin nihai kararını kontrol edemeyiz. Bir ilişkiye özen gösterebiliriz, ancak başka bir kişinin davranışını tamamen belirleyemeyiz. Aynı şekilde, sosyal karşılaştırmaları azaltmak ve her gün birkaç dakikayı düşünmeye ayırmak, hangi hususların gerçekten dikkatimizi hak ettiğini belirlememizi sağlar. Stoacılıktan ilham alan bu alışkanlıklar, Stoacılara göre belirsiz durumlarda bile kontrol ve sükunet geliştirmeye yardımcı olur.

Epiktetos’un sözleri, basit ve derinden insani bir gerçeği hatırlattığı için hâlâ geçerliliğini korumaktadır: Sakinlik, olan biten her şeyi kontrol etmekten değil, önce gerçekliği olduğu gibi kabul etmekten ve ardından gerçekten bize bağlı olan şeyler üzerinde harekete geçmekten kaynaklanır. Gözlemlemek, kabul etmek ve harekete geçmek basit bir süreç gibi görünebilir, ancak günümüze kadar ulaşan en güçlü Stoacı yaşam öğretilerinden birini barındırır.